Matteo van der Grijn nu de moordenaar

Matteo van der Grijn speelt een van de hoofdrollen in de musical Willem van Oranje die morgenmiddag in Delft in première gaat. De acteur (44) vertolkt het personage van admiraal Lumey, de losgeslagen geuzenleider, vriend van de Vaders des Vaderlands. Door zijn wrede en onberekenbare gedrag vervreemdt hij echter van de prins.

Metro sprak met Matteo van der Grijn, ook hoofdrolspeler ruim vijftien jaar geleden in Soldaat van Oranje, dat in juli gaat stoppen: „Als je Lumey alleen maar als monster speelt, doe je de geschiedenis én het publiek tekort.”

Eerst neemt Matteo van der Grijn Metro backstage in het nieuwe en prachtige Prinsentheater in Delft, inderdaad in de Prinsenstad waar Willem van Oranje de laatste jaren van zijn leven woonde en waar hij in 1584 door moordenaarshand stierf.

Matteo van der Grijn weer voor draaiend publiek

We zien rijen fluwelen kostuums en harnassen, wapentuig, een stellage met galgen en tussen bomen en bosschages een heus tentenkamp op een compleet slagveld. Het theater, waarin het publiek steeds naar nieuwe decors draait, begeleid door projecties op manshoge schermen, is speciaal voor de gelegenheid opgetrokken. Het moet zijn wat die andere Oranje, De soldaat van, een dikke 30 kilometer verderop in Katwijk, straks bijna zestien jaar is geweest: een pleisterplaats voor musicalliefhebbers van een (historisch) spektakelstuk.

Matteo van der Grijn speelde tussen 2010 en 2014 de hoofdrol van Erik Hazelhoff Roelfzema in Soldaat van Oranje, die hem de nominatie opleverde voor de Musical Award van Beste Mannelijke Hoofdrol. De acteur, die vanaf 28 februari is te volgen in de tv-hit Wie is de Mol?, is vertrouwd met het fenomeen van de spektakelmusical, in Delft voor telkens 1200 toeschouwers.

Geen Willem van Oranje, geen vader des vaderlands

Ook nu vertolkt hij een verzetsheld, Willem II van der Marck, in de vaderlandse geschiedschrijving bekend en berucht als admiraal Lumey, de geuzenleider die in de Tachtigjarige Oorlog zij aan zij vocht met Willem van Oranje. Maar daar houdt de vergelijking tussen Erik Hazelhoff Roelfzema en Lumey wel op. De hoofd- en titelrol wordt overigens gespeeld door Joris Smit (die op tv in de serie NOOD te zien was).

Matteo van der Grijn: „Lumey staat in de geschiedenisboeken bekend als meedogenloos, wreed en compromisloos. Een fanatieke papenvreter die geestelijken liet ophangen, katholieke dorpen terroriseerde en tegelijkertijd als kopstuk van de Geuzen een cruciale rol speelde in het ontzet van Den Briel en Leiden. Bij de meeste mensen roept de naam bepaald geen warm gevoel op. Hij is geen Willem van Oranje, geen vader des vaderlands. Het is man bij wie mensen denken aan geweld en buitensporige hardvochtigheid.”

„Hij was een meedogenloze en onbehouwen man. Allesbehalve een diplomaat, geen twijfelaar, niet het type van nuances. Extreem in zijn overtuigingen, buitensporig in zijn daden. Dat maakt hem als personage tegelijkertijd fascinerend en ingewikkeld. Wat ik interessant vind is dat Lumey in de geschiedenis vaak óf als held óf als schurk wordt neergezet. Terwijl hij in werkelijkheid allebei was en misschien wel geen van beide.

Hij deed dingen die cruciaal zijn geweest voor het verloop van de Tachtigjarige Oorlog, maar was ook verantwoordelijk voor zaken die we nu zonder aarzeling als oorlogsmisdaden zouden bestempelen.”

Geschiedenislesje Willem van Oranje

Als intermezzo van deze musical over Willem van Oranje ook even een korte geschiedenisles over Lumey. Willem II van der Marck werd rond 1542 geboren in een adellijke familie. Hij was heer van Lummen (Limburgs België), in het Frans Lumey geheten. Hij kwam uit een familie van vechtjassen: zijn overgrootvader had niet zonder reden de bijnaam ‘Het zwijn van de Ardennen’. Hardvochtigheid zat Lumey derhalve in het bloed dat hij rijkelijk liet vloeien. Van anderen wel te verstaan.

Matteo van der Grijn: „Hij sloot zich vroeg aan bij de opstand tegen de Spaanse overheersing. Niet alleen uit politieke motieven, maar bovenal uit religieuze overtuiging. Hij was fel calvinistisch en extreem anti-katholiek.”

Dat laatste mag een eufemisme heten. In 1572 namen de geuzen (van het Franse woord voor bedelaar) Gorinchem in en vergrepen zich aan negentien geestelijken. Die werden gruwelijk gefolterd en afgevoerd naar Den Briel waar ze werden opgehangen in een schuur van een, uiteraard, met de grond gelijkgemaakt klooster. Anderen belandden op de brandstapel op de Grote Markt van het stadje. Zij gingen de geschiedenis in als de Martelaren van Gorcum, voorzien van de karakteristieke bloedige handtekening van Lumey.

„Dat was allesbehalve een incident”, zegt Van der Grijn. ,,Zijn wreedheid is belangrijk om te benoemen. Soms willen we de rol van historische figuren verzachten, begrijpelijk en misschien sympathiek maken. Bij Lumey moet je die gruweldaden niet wegpoetsen. Die horen bij hem.”

Begin van de opstand in de Nederlanden

„Lumey”, vervolgt hij, „was een van de leiders van de watergeuzen, een groep opstandelingen die vanaf zee opereerde en bekendstond om hun nietsontziende aanpak. Op 1 april 1572 veroverden de Geuzen onder zijn leiding Den Briel. Die gebeurtenis wordt dikwijls beschouwd als het begin van de openlijke opstand in de Nederlanden tegen koning Philips II van Spanje. Daarna ging het snel. Steden sloten zich aan, de strijd escaleerde. Daarbij raakte Lumey’s naam onlosmakelijk verbonden met geweld.”

„Willem van Oranje distantieerde zich uiteindelijk van Lumey. Hij werd gearresteerd en uit zijn functies ontheven. Hij stierf in 1578 – teleurgesteld, verbitterd, maar overtuigd van zijn gelijk. Over zijn dood gaat het gerucht dat hij werd vergiftigd. Andere reppen van een beet van een dolle hond die Lumey naar zijn graf zond. Hoe dan ook, zijn nalatenschap is ambivalent. Zonder Lumey had de geschiedenis er anders uitgezien. Maar de prijs was hoog.”

Willem van Oranje en Lumey waren vrienden

Voor Matteo van der Grijn geeft ook of misschien wel juist de relatie tussen Lumey en Willem van Oranje zijn rol een extra dimensie. „De twee waren bevriend”, zegt hij. „maar Willem was een eeuwige twijfelaar en een tacticus bovendien. Niet voor niets luidde zijn bijnaam De Zwijger. Hij balanceerde voortdurend tussen loyaliteit en morele afkeuring. Ja, misschien was hij wel de uitvinder van het Nederlandse Poldermodel. Hij had Lumey nodig, maar schaamde zich ook voor hem.”

„Willem van Oranje, die iedereen zijn eigen geloofsbelijdenis gunde, zag natuurlijk ook dat Lumey met zijn acties mensen tegen zich in het harnas joeg. Dat hij de zaak van de opstand eerder schaadde dan hielp. Maar tegelijkertijd was Lumey militair gezien effectief. Hij kreeg dingen voor elkaar. Dat morele spanningsveld laten we in de voorstelling zien.”

Een monster en Leids Ontzet

„Voor een acteur is dat geweldig materiaal. Je speelt iemand die geen makkelijke antwoorden heeft. Iemand die volkomen overtuigd is van zijn gelijk en tegelijkertijd steeds meer ontspoort. Daarbij was het gewoon een rare man met mythische trekjes. Neem de onthoofding van de graven Egmond en Hoorne, die het begin van de opstand inluidde. Lumey zwoer zijn haar en nagels niet meer te knippen tot zijn wraak was voltooid. Dat is bijna Bijbels. Dat is iemand die zichzelf een ritueel oplegt, een soort fysieke herinnering aan zijn woede. Alles of niets, geen middenweg. Zo stond hij in het leven.”

Matteo van der Grijn wil zijn karakter ook spelen als een man van contrasten. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met het ontzet van Den Briel, het huidige Brielle, en ook Leiden, waarin hij als geuzenvoorman een rol speelde. „Elk jaar viert Leiden het Ontzet. Lumey is onderdeel van de traditie, van het feest. Maar in het katholieke zuiden geldt hij als verkrachter, brandschatter en moordenaar van nonnen en monniken. Daar sidderen mensen bij wijze van spreken mensen nog steeds bij het horen van zijn naam. Het bewijst ook hoe historie regionaal is bepaald. Dezelfde persoon kan op de ene plek een held zijn en op de andere plek een monster.”

Willem van Oranje meer dan entertainment

„Deze musical is relevant. We vertellen geen gladgestreken verhaal. We laten zien dat de geboorte van Nederland gepaard ging met geweld, met interne conflicten, met morele dilemma’s. Voor mij is de musical Willem van Oranje niet alleen entertainment. Het is ook een manier om mensen opnieuw naar hun eigen geschiedenis te laten kijken. Velen kennen de grote lijnen wel, maar niet de details, niet de schaduwkanten.”

„Het Wilhelmus bijvoorbeeld,” vervolgt hij, „ontstond in die periode. Dat is geen neutraal lied, dat is propaganda, gecomponeerd in het heetst van de strijd. Als je dat beseft, krijgt het lied een hele andere lading. De musical draagt bij aan dat bewustzijn zonder een saai geschiedeniscollege te worden. Onze vaderlandse historie bestaat niet louter uit heldenverhalen, maar ook uit pijn, uit verdeeldheid, uit radicalisering.”

„Inmiddels bewijst een aantal try-outs”, vertelt Van der Grijn tevreden, „dat het publiek zich graag onderdompelt in de Tachtigjarige Oorlog die leidde tot het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Sterker: op een avond werd zelfs uit de zaal luid ‘Vive le Gueux‘, Leve de bedelaars, gescandeerd.” Even dachten Matteo van der Grijn en zijn collega’s dat leden van de extreem nationalistische jongerenorganisatie de Geuzenbond zich in de zaal ophielden.

„Ik zag het al voor me: een extreemrechtse groep als fanclub. Dat bleek gelukkig niet het geval. Na afloop zag ik bij de uitgang 25 mannen en vrouwen in kostuums uit de 16de eeuw staan, een groep uit Brielle die jaarlijks het feest van de inname van het vestingstadje door de Watergeuzen viert. Ik moest natuurlijk op de foto. En, werd me gezegd, Lumey was er niet, maar die kwam zaterdag naar de voorstelling.”

Van Oogappels tot Willem van Oranje

Als acteur is Van der Grijn breed georiënteerd. Hij speelde Shakespeare op het toneel en in films als Toscaanse bruiloft, iHostage en Bankier van het verzet. Op tv was hij onder meer Het gouden uur, Suga: Ride or Die, Hockeyvaders en een aantal seizoenen in het bejubelde Oogappels te zien. Toch gaat zijn hart uit naar theater voor een live-publiek, zeker in een complexe rol als die van Lumey.

„Wat ik mooi vind”, zegt Van der Grijn, „is dat het publiek niet wordt verteld wat ze moet denken. We presenteren de feiten, de emoties, de conflicten. De kijker mag zelf oordelen. Als acteur probeer ik Lumey niet te verdedigen – wel te begrijpen. Dat is iets anders. Begrijpen betekent niet goedkeuren.”

„Je moet je als acteur afvragen: waarom deed hij wat hij deed? Wat dreef de man? Waar kwam die woede vandaan? Vanwaar dat fanatisme? Je moet je daarom verdiepen in de historische context. De Tachtigjarige Oorlog was geen nette oorlog, maar een brute, chaotische strijd, waarin religie, macht en persoonlijke vetes dwars door elkaar liepen. Lumey was een product van zijn tijd, maar hij ging wel verder dan veel anderen. Dat moet je als acteur laten zien. Zonder te overdrijven en de neiging te psychologiseren met moderne termen. Mijn achtergrond helpt daar bij. Ik heb geleerd te schakelen tussen stijlen en genres.”

Continue op scherp staan

„Ik vind het fijn om niet vast te zitten aan één vorm”, zegt Van der Grijn. „De ene keer speel je in een intieme film, de andere keer sta je in een grote musical. Dat houdt je scherp. Een musical als Willem van Oranje vraagt een enorme discipline. Je moet acteren, zingen, bewegen. En dat allemaal tegelijk, avond na avond. Bij een rol als Lumey komt daar nog bij dat het fysiek en emotioneel extreem is. Je staat continu op scherp. En dat is precies waarom hij zo interessant is, ook voor deze tijd. Hij dwingt ons na te denken waar idealisme ophoudt en fanatisme begint.”

Willem van Oranje gaat morgen (zondag 8 februari) in première in het Prinsentheater in Delft, waar de musical de vaste bespeler is.

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

Reacties